راوند در رهگذر تاریخ

محمدرضا فاضل‌هاشمی، رئیس اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، با اشاره به قرآن‌های وقفی موجود در گنجینه کتابخانه آستان قدس رضوی، گفت: صدها هزار قرآن و متون خطی وقفی موجود در کتابخانه‌های اسلامی نشان‌دهنده تلاش فکری خردمندان و دانشوران در سده‌های گذشته بوده است.

وی به اهمیت قرآن‌های وقف شده اشاره و عنوان کرد: از آنجایی که قرآن‌نویسی بیش از هزار و 400 سال قدمت دارد، بخش عظیمی از گنجینه خطی را تشکیل می‌دهد. آستان قدس رضوی با دارا بودن بیش از 17 هزار قرآن و جزوات مجموعه فوق‌العاده نفیسی از دور‌ه‌های مختلف تاریخی است که بزرگترین پشتوانه فرهنگی، تاریخی و هنری دانشمندان و پژوهشگران و یکی از مستندترین کتابخانه‌های جهان اسلام است.

رئیس اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی به ارزش پژوهشی این آثار اشاره کرد و افزود: تحقیق بر روی هر یک از این آثار در جهت بررسی توصیف خط، تذهیب، کتابت و معرفی کاتب و واقف می‌تواند گوشه‌هایی از تمدن اسلام و ایران را روشن سازد و قانونمندی‌های حاکم بر دوره‌های تذهیب و خوشنویسی را نمایان کند. علاوه براین، پژوهشگران را به نتایج جدید برساند و راهکارهای جدیدی برای پژوهشگران بگشاید.

این کارشناس نسخ خطی به قرآن اهدایی امام خمینی(ره)، موسوم به «قرآن راوندی» به عنوان یکی از قرآن‌های ارزشمند در طول تاریخ هنر و کتابت اسلامی، اشاره و در رابطه با ویژگی‌های این قرآن یادآور شد: این قرآن تنها نمونه مستند تذهیب محمد‌ابن علی‌ابن سلیمان، صاحب کتاب «راحة‌الصدور» است که در سال 587 هجری تذهیب شده است و در مرداد ماه 1363، توسط امام راحل(ره) به گنجینه‌های کتابخانه آستان قدس رضوی اهداء شد.

فاضل‌هاشمی به اهیمت این قرآن اشاره کرد و ادامه داد: این قرآن تنها نمونه‌ تذهیب راوندی است. پیش از کشف این قرآن، راوندی تنها به عنوان یکی از مورخان نام‌آشنا در ادب فارسی و پژوهش‌های تاریخی عصر سلجوقی مطرح بود، اما با این قرآن فصل جدیدی از این شخصیت برای پژوهشگران گشوده شد. علاوه براین، این قرآن به دلیل دارا بودن ویژگی‌های هنری عصر سلجوقی و کاغذ به کار رفته در آن عصر، حائز اهمیت است.

وی با بیان اینکه خاندان راوندی، یکی از خانواده‌های هنرمند مطرح در عصر سلجوقی بوده‌اند، به دیگر ویژگی‌های این اثر اشاره کرد و گفت: خاندان راوندی همه از اهالی علم و هنر بودند و هر یک در حوزه‌ای از هنر اسلامی فعالیت می‌کردند. «قرآن راوندی» نمونه کاملی از شناسنامه هنری این خاندان است؛ چراکه هر یک از افراد این خاندان بخشی از آن را تکمیل کرده‌اند، به عنوان نمونه، تاج‌الدین راوندی، دایی صاحب راحة‌الصدور، در سال 586 کتابت این قرآن را برعهده داشته است. علاوه براین، نمونه‌های بسیاری از هنر این خاندان در این عرصه در تاریخ نقل شده است.

به گفته وی، این قرآن در 216 صفحه در اندازه 32 در 41 سانتی‌متری به قلم زر کتابت شده، علاوه براین، نثر کهن آن به شیوه ابن‌بواب است و آیات وحی در حاشیه اوراق به صورت غبار در کاغذ خان‌بالغ کتابت شده است.

رئیس اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی به بخشی از کتاب «راحة‌الصدور» به تصحیح مجتبی مینوی اشاره کرد و گفت: در بخشی از این اثر به کتابت قرآن توسط خاندان راوندی اشاره شده است. آغاز کتابت این قرآن چنین نقل شده است: «در سال 577 طغرل‌ابن ارسلان را سودای تعلم خط در دل جای‌گیر افتاد، زین‌الدین(دایی صاحب راحة‌الصدور) را به خدمت خواند و شرف استادی از آن داشت و این فن شریف از وی بیاموخت و به کتابت مصحفی سی‌پاره آغاز کرد، هر چه او می‌نوشت، نقاشان و مذهبان به زر تکمیل می‌کردند و به هر جز از سی پاره صد دینار به خرج می‌داد...».

این پژوهشگر با بیان اینکه «قرآن راوندی» می‌تواند یکی از منابع معتبر در پژوهش هنر اسلامی و کتابت در دوره سلجوقی مورد بررسی کارشناسان قرار گیرد، یادآور شد: کتابت و هنر در عصر سلجوقی تحولی جدید می‌یابد؛ به طوری که می‌توان این عصر را عصر پیوند میان هنر اسلامی و ایرانی دانست، عصری که شش خط نسخ، ریحان، ثلث و...از خط کوفی جدا شده است و به عرصه کتابت وارد ‌‌شد. این مکتب به دلیل همزمان شدن با عصر خلفای عباسی، به مکتب بغداد نیز شهرت دارد.

فاضل‌هاشمی در رابطه با دیگر آثاری که از سوی امام راحل(ره) به گنجینه آستان قدس رضوی اهداء شده است، اشاره و تصریح کرد: تنها اثری که از امام خمینی(ره) در آستان قدس نگهداری می‌شود، این قرآن است. علاوه براین، وصیت‌نامه امام راحل(ره) از دیگر آثاری است که از سوی ایشان به آستان اهداء شده است. این وصیت‌نامه قبل از رحلت ایشان با مهر و لاک به کتابخانه اهدا شده بود که بعد از رحلت، باز و قرائت شد.

خبرگزاری: ایکنا